Euro bölgesi ekim ayını üç yılın en yüksek enflasyonuyla kapattı. Eurostat’ın 4 Kasım’da açıkladığı öncü tahmine göre yıllık enflasyon eylüldeki yüzde 3,8’den yüzde 4’e çıktı; bir yıl önce bu oran yüzde 2,1’di. Yükün neredeyse tamamı enerjiden geliyor: enerji fiyatları bir yılda yüzde 20,8 arttı, enerji ve gıda hariç çekirdek enflasyon ise yüzde 2,5’te yerinde saydı.
Ortalama rakam asıl hikâyeyi saklıyor. Aynı ay İtalya’da AB uyumlu tüketici fiyatları yıllık yüzde 5,6 arttı; Almanya’da ise enflasyon yüzde 2,8’e geriledi. Aynı para birimi, aynı merkez bankası, aynı petrol ve gaz piyasası. Fark, enerji şokunun faturasının kime kesildiğinde. Bu soru Türkiye’ye yabancı değil, Bursa açısından da cevabı önemsiz değil: İtalya, kentin Almanya ve Fransa’dan sonra üçüncü büyük ihracat pazarı.
Şok aynı, aktarım farklı
Avrupa Komisyonu mayıs ayındaki bahar tahminlerinde şokun kaynağını Orta Doğu’da patlak veren çatışmanın enerji
emtia fiyatlarını yukarı itmesi olarak tanımlamış, AB için 2026 enflasyon tahminini bir puan birden yükselterek yüzde 3,1’e çekmişti. Ekim verileri şokun hafiflemediğini gösteriyor. Avrupa Merkez Bankası (ECB) da 29 Ekim’deki toplantısının ardından enerji şokunun büyüklüğünün ve süresinin artmasının enflasyonu yukarı, büyümeyi aşağı itmesinin muhtemel olduğunu yazdı.
İtalyan istatistik kurumu İstat’ın verileri, tablonun nerede keskinleştiğini gösteriyor. Ekimde enerji ürünlerindeki yıllık artış yüzde 31,4’e çıktı. Fiyatı düzenlemeye tabi enerji kaleminde yıllık artış eylüldeki yüzde 25,8’den yüzde 59,5’e sıçradı; bu kalem yalnızca bir ayda yüzde 18,8 pahalandı. Buna karşılık enerji ve taze gıda hariç çekirdek enflasyon yüzde 2. Yani İtalyan ekonomisi genel olarak aşırı ısınmıyor; enerji faturası hane bütçesine hızlı ve doğrudan yansıyor. İstat da artışı açıkça enerji fiyatlarına ve uluslararası jeopolitik tabloya bağlıyor.
Almanya’da farklı bir mekanizma işliyor. Federal istatistik kurumu Destatis’e göre enflasyon eylüldeki yüzde 3,3’ten ekimde yüzde 2,8’e indi; enerji fiyatlarındaki yıllık artış yüzde 14,9’dan yüzde 12,2’ye geriledi. Destatis, benzin ve dizel fiyatlarındaki artışı sınırlamak için 1 Ekim’de yeni bir önlem paketinin yürürlüğe girdiğini ve bunun 31 Aralık’ta sona ereceğini not ediyor. Hükümet mayıs-haziran döneminde de akaryakıttaki enerji vergisini litre başına yaklaşık 17 sent indirmişti.
Bu, Almanya’nın şoku daha iyi yönettiği anlamına gelmiyor. Vergi indirimi fiyatı ortadan kaldırmaz; bedeli pompadan bütçeye taşır. Üstelik geçicidir: önlem yıl sonunda biterse ocak ayında ölçülen enflasyonda yukarı yönlü bir sıçrama görülebilir. Destatis ekim önleminin enflasyona etkisini sayısal olarak açıklamadı. Bu nedenle iki ülke arasındaki farkın ne kadarının vergi politikasından, ne kadarının enerji karmasından ve sözleşme yapısından kaynaklandığını kesin olarak söylemek mümkün değil.
Faiz petrolü ucuzlatmaz
Ülkelerin farklı tercihleri ortak para politikasını zorlaştırıyor. ECB haziranda 2023’ten bu yana ilk kez faiz artırdı, 10 Eylül’de 25 baz puanlık ikinci artışla mevduat faizini yüzde 2,5’e taşıdı, 29 Ekim’de ise bekledi. Banka ücretlerin şu aşamada belirgin bir tepki göstermediğini ve temel enflasyonun büyük ölçüde istikrarlı kaldığını vurguluyor; finansman koşullarının sıkılaştığını da kabul ediyor. Piyasalar 17 Aralık toplantısında yeni bir artışı güçlü bir olasılık olarak fiyatlıyor.
Burada ciddi bir karşı argüman var. Enerji kaynaklı bir arz şokunda faiz artırmak petrolü ve gazı ucuzlatmaz; yalnızca talebi soğutur. ECB’nin bu bedeli göze almasının nedeni, yüzde 4’lük enflasyonun ücretlere ve beklentilere sirayet etmesini önlemek. Avrupa için yüzde 4 bir alarm eşiği. Banka büyüme risklerinin aşağı, enflasyon risklerinin yukarı yönlü olduğunu söylüyor; bu, klasik bir durgunluk-enflasyon ikilemi.
Türkiye: Fatura kime kesildi?
Türkiye aynı soruya nisanda kendi cevabını verdi. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu’nun (EPDK) 4 Nisan’dan geçerli tarifelerinde elektrik konutlarda yüzde 25, kamu ve hizmetler sektöründe yüzde 17,5, tarımsal faaliyetlerde yüzde 24,8 zamlanırken sanayide artış yüzde 5,8’de kaldı. BOTAŞ ise aynı tarihte sanayi doğalgazına ortalama yüzde 18,61 zam yaptı. Yani elektrikte yükün büyük kısmı hane halkına bırakıldı, sanayi görece korundu; doğalgazda ise sanayi de payını aldı.
Bu tercihin izi TÜİK verilerinde görülüyor. Ekimde yıllık enflasyon yüzde 29,77 ile dört aylık düşüş serisini sonlandırdı. Konut, su, elektrik, gaz ve diğer yakıtlar grubundaki yıllık artış yüzde 40,24 ile genel endeksin belirgin biçimde üzerinde. Bu grup kirayı da kapsadığından artışın tamamı enerjiye bağlanamaz; TÜİK’in ana tablosunda elektrik ve gaz ayrıca gösterilmiyor.
Avrupa’daki ayrışma Türkiye’ye iki şey hatırlatıyor. Birincisi, enerji fiyatı bir yerde mutlaka ödenir: Almanya’da bütçe, İtalya’da büyük ölçüde tüketici, Türkiye’de elektrikte ağırlıklı olarak hane halkı. Bu, gelir dağılımı ile sanayinin rekabet gücü arasında bir tercihtir ve bedelsiz bir seçenek yoktur. İkincisi, geçici fiyat önlemleri ölçülen enflasyonu yumuşatır ama sona erdiklerinde geri döner. Dezenflasyon sürecindeki bir ekonomide bu tür ertelemeler beklentileri yönetmeyi zorlaştırır; Almanya’nın ocak ayı verisi bu açıdan izlenmeye değer bir test olacak.
Bursa için İtalya penceresi
Türkiye İhracatçılar Meclisi verilerine göre Bursa’nın İtalya’ya ihracatı ocak-eylül döneminde yüzde 26,1 artışla 1,16 milyar dolara ulaştı. Bu, kentin büyük Avrupa pazarları arasındaki en hızlı artış; aynı dönemde Bursa’nın toplam ihracatı yüzde 4,7 büyüdü. Rakamlar dolar cinsinden olduğu için artışın bir bölümü euronun dolar karşısındaki seyrinden kaynaklanıyor olabilir; hacim etkisi ayrıca incelenmeli.
İtalya’daki enerji şoku bu tabloyu iki yönden etkileyebilir. Olumsuz tarafta, enerji faturası hane bütçesini sıkıştırdıkça hazır giyim ve ev tekstili gibi tüketiciye yakın ürünlerde talep zayıflayabilir. ECB’nin faiz artışları da otomobil ve dayanıklı tüketim malı kredilerini pahalılaştırıyor. Bu, Bursa’nın ihracatının yarısından fazlasını oluşturan otomotiv ve yan sanayi için izlenmesi gereken bir sinyal.
Olumlu tarafta, İtalya tekstil ve makinede Bursa’nın hem müşterisi hem rakibi. Avrupa’da enerji fiyatları tırmanırken Türkiye’de sanayi elektriğindeki nisan zammının yüzde 5,8’de kalması Bursa’daki üreticiye görece bir nefes alanı sağlayabilir. Ancak bu avantaj kendiliğinden fiyat rekabetine dönüşmüyor: sanayi doğalgazındaki zam, yüzde 30’a yakın enflasyon ve işçilik maliyetleri bu marjı aşındırıyor. Uludağ İhracatçı Birlikleri’nin ekim verileri de tabloyu netleştiriyor: birliğin 4,2 milyar dolarlık ekim ihracatında tekstil 100 milyon, hazır giyim 63 milyon dolarda kaldı. Üstelik elimizde İtalyan sanayisinin güncel enerji maliyetleriyle doğrudan karşılaştırılabilir bir veri yok; yukarıdaki yüzde 20,8 ve yüzde 31,4’lük artışlar tüketici fiyatlarını ölçüyor, fabrika faturalarını değil. Bu nedenle “Bursa kazanıyor” demek için erken.
Avrupa’nın ekim enflasyonu, bir enerji şokunun tek bir ortalama rakamla anlaşılamayacağını gösteriyor. Aynı fiyat artışı Roma’da tüketiciye, Berlin’de geçici olarak vergi mükellefine, Ankara’da elektrikte ağırlıklı olarak hane halkına kesiliyor. Bursa’daki ihracatçı için pratik soru, bu farklı faturaların kendi müşterisinin talebine ve kendi rakibinin maliyetine nasıl yansıyacağı. Önümüzdeki iki ay bunun için kritik: ECB’nin 17 Aralık kararı İtalyan ve Alman talebinin seyrini, Almanya’daki önlemin yıl sonunda bitip bitmeyeceği ise Avrupa’daki enflasyonun ocakta yeniden ne kadar yükseleceğini belirleyecek.


